A

A capite ad calcem

Od głowy do pięty (Od stóp do głów).

Władysław Kopaliński, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Warszawa 1989, s. 13.

A casu ad casum

Od przypadku do przypadku.

Czesław Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 9.

A fructibus eorum cognoscetis eos

Jezus Chrystus

Po ich owocach ich poznacie.

Wulgata, Ewangelia Mateusza 7:15, 20

A maximis ad minima

Od największych do najmniejszych. (od spraw najważniejszych do najbardziej błahych.)

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 21.

A planta pedis usque verticum eius.

Od podeszwy stopy do głowy jego. (od stóp do głów.)

Wulgata, Księga Hioba 2, 7

A priori

Uprzedzając fakty (dosł. z góry). (pojęcie filozoficzne sformułowane przez Immanuela Kanta oznaczające to, co wcześniejsze, pierwotne, nie podlegające dowodzeniu.)

W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych..., Warszawa 1989, s. 40.

A verbis ad verbera

Od słów do rękoczynów.

Cz. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 34.

Ab

Ab alio exspectes, alteri quod feceris

Seneka

Od innego oczekuj tego, co robisz drugiemu; jak Kuba Bogu, tak Bóg Kubie.

Ab equis ad asinos

Z deszczu pod rynnę, z pieca na łeb (dosł. z koni na osły).

W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych..., Warszawa 1989, s. 11.

Ab Iove principium

Wergiliusz, Eklogi 3, 60

Początek od Jowisza. (zaczynać od osoby lub sprawy najważniejszej.)

Ab ovo

Horacy, O sztuce poetyckiej, 147

Od jaja. (od początku.)

Ab ovo usque ad mala

Horacy, Satyry I, 3, 6

Od początku do końca (dosł. od jajka do jabłek).

Ab urbe condita

Tytus Liwiusz

Od założenia miasta [Rzymu]; od początku.

W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych..., Warszawa 1989, s. 13.

Absens

Absens carens

Nieobecny traci.

W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych..., Warszawa 1989, s. 12.

Absente

Absente reo

Pod nieobecność oskarżonego.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 9.

Absterget

Absterget Deus omnem lacrimam ab oculis eorum

I otrze Bóg wszelką łzę z oczu ich.

Wulgata, Apokalipsa wg św. Jana

Acta

Acta est fabula

Sztuka jest skończona. (ostatnie słowa Oktawiana Augusta.)

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 10.

Acti

Acti labores iucundi

Dokonane prace przyjemne.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 9.

Actis

Actis testantibus

Jak świadczą akta.

Actum

Actum ne agas!

Terencjusz

Nie rób tego [co już jest zrobione]!

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 11.

Actus

Actus hominis non dignitas iudicentur

Minucjusz Feliks, Octavius 36

Niech będą sądzone czyny człowieka, a nie jego godność.

Acu

Acu rem tetigisti

Plaut

Trafiłeś w sedno (dosł. dotknąłeś rzeczy igłą).

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 11.

Ad

Ad imaginem quippe Dei factus est homo

Na obraz bowiem Boży stworzony jest człowiek.

Wulgata, Księga Rodzaju

Ad kalendas Graecas

Swetoniusz

Na czas nieokreślony (dosł. do greckich kalend).

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 13.

Ad maiorem Dei gloriam

Ignacy Loyola

Dla większej chwały Bożej.

W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych..., Warszawa 1989, s. 16.

Ad meliora tempora

Do lepszych czasów; obyśmy się spotkali w lepszych czasach.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 13.

Adhibe

Adhibe rationem difficultatibus

Seneka

W trudnościach odwołuj się do rozumu.

Admoneri

Admoneri bonus gaudet

Seneka

Dobry człowiek z radością przyjmuje napomnienia.

Adulescentia

Adulescentia est tempus discendi, sed nulla aetas sera est ad discendum

Młodość jest czasem nauki, ale żaden wiek nie jest zbyt późny do podjęcia nauki.

Adveniat

Adveniat regnum Tuum

Przyjdź Królestwo Twoje. (prośba z modlitwy Pańskiej.)

Adversae

Adversae res admonent religionem

Przeciwności uczą pobożności.

Aequam

Aequam memento rebus in arduis servare mentem non secus in bonis

Horacy

Pamiętaj zachować spokój umysłu tak w nieszczęściu jak i w powodzeniu.

Aequat

Aequat omnes cinis; impares nascimur, pares morimur

Seneka

Wszystkich zrównuje proch; rodzimy się nierówni, równi umieramy.

Aeris

Aeris alieni comes miseria

Towarzyszką długu jest nędza.

Aetas

Aetas dulcissima adulescentia est

Pliniusz Młodszy

Najmilszym okresem życia jest młodość.

Alea

Alea iacta est

patrz Iacta alea est

Alea, vina, Venus, per quae sum factus egenus

Kości, wino i Wenus, przez to stałem się nędzarzem.

W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych..., Warszawa 1989, s. 24.

Aliena

Aliena vitia in oculis habemus, a tergo nostra sunt

Seneka

Cudze błędy [winy] mamy na oku, nasze poza nami.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 19.

Alienis

Alienis delectari malis - voluptas inhumana

Cieszyć się z cudzego nieszczęścia to radość nieludzka.

Alitur

Alitur vitium vivitque tegendo

Wada podrasta i życie jej jest podtrzymywane, gdy jest w ukryciu.

Aliud

Aliud clausum in pectore, aliud in lingua promptum habent

Salustiusz

Ludzie mają co innego w sercu, co innego na języku.

Aliud est facere, aliud est dicere

Co innego jest dotrzymać słowa, co innego obiecać.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 19.

Alius

Alius est Amor, alius Cupido

Co innego miłość, co innego namiętność.

Alma

Alma Mater

Matka Karmicielka. (podniosły tytuł nadawany od średniowiecza uczelniom wyższym.)

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 20.

Alter

Alter alterum docet

Jeden uczy drugiego.

Alteri

Alteri vivas oportet, si tibi vis vivere

Seneka

Trzeba żyć dla innych, jeśli chcesz żyć z pożytkiem dla siebie.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 20.

Amantes

Amantes amentes

Plautus

Zakochani są jak szaleńcy.

Czesław Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 21.

Amantium

Amantium irae amoris integratio

Terencjusz

Kłótnie kochanków umacniają ich miłość.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 21.

Ambitiosa

Ambitiosa non est fames

Seneka

Głód nie ma ambicji.

Amici

Amici fures temporum

Przyjaciele to złodzieje czasu.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 22.

Amicorum

Amicorum omnia communia

U przyjaciół wszystko jest wspólne.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 22.

Amicum

Amicum perdere est damnorum maximum

Stracić przyjaciela to największa ze strat.

Amicus

Amicus certus in re incerta cernitur

Cyceron

Pewnego przyjaciela poznaje się w niepewnej sytuacji.

Amicus optima vitae possesio

Przyjaciel to największy skarb w życiu.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 23.

Amicus Plato, sed magis amica veritas

Arystoteles

Przyjacielem Plato, lecz większą przyjaciółką prawda.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 23.

Amicus stultorum similis efficietur

Przyjaciel głupich stanie się do nich podobny; kto z kim przestaje, takim się staje.

Amittit

Amittit merito proprium, qui alienum appetit

Słusznie traci swoje, kto sięga po cudze.

Amor

Amor caecus

Teokryt

Ślepa miłość.

Amor magister optimus

Pliniusz Młodszy

Miłość najlepszym nauczycielem.

Amor non quaerit, amor reperit

Miłość nie szuka, miłość znajduje.

Amor omnibus idem

Wergiliusz

Miłość dla wszystkich jednaka.

Amor patriae nostra lex

Miłość ojczyzny naszym prawem. (motto polskiej husarii; napis na frontonie warszawskiej Biblioteki Krasińskich.)

Władysław Kopaliński, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Warszawa 1989, s. 30.

Amor tollit timorem

Miłość usuwa strach.

Amor vincit omnia

zob. Omnia vincit amor...

Amo

Amo te, ama me

Kocham cię, kochaj mnie.

Anceps

Anceps remedium melius quam nullum

Niepewne lekarstwo lepsze niż żadne.

Anguis

Anguis in herba

Wergiliusz, Eklogi 3, 93

Wąż w trawie. (ukryte niebezpieczeństwo.)

Animam

Animam debeo

Jestem winien duszę (zadłużony po uszy.)

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 24.

Animos

Animos labor nutrit

Cyceron

Praca karmi umysły.

Animus

Animus aeger semper errat

Chory umysł zawsze błądzi.

Annuntio

Annuntio vobis gaudium magnum: habemus papam

Ogłaszam wam radość wielką: mamy papieża. (tradycyjna formuła ogłoszenia wyboru nowego papieża.)

Annus

Annus superior semper melior

Rok ubiegły zawsze lepszy.

Apage

Apage, Satanas!

Idź precz, szatanie! (tłum. z gr. hypage satana.)

Wulgata, Ewangelia Mateusza

Aqua

Aqua et panis est vita canis

Woda i chleb to życie psa.

Arbiter

Arbiter elegantiarum

Tacyt

Mistrz dobrego smaku. (o Petroniuszu.)

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 27.

Arcus

Arcus nimium tensus rumpitur

Łuk zbytnio naciągnięty pęka.

Ardua

Ardua prima via est

Początki są trudne (dosł. pierwsza droga jest stroma).

Argumentum

Argumentum pessimi turba

Zgubnym argumentem jest tłum.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 28.

Arma

Arma virumque cano

Wergiliusz, początek Eneidy

Opiewam czyny orężne męża.

Ars

Ars alit artificiem

Sztuka żywi twórcę.

Czesław Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 29.

Ars auro gemmisque prior.

Sztuka cenniejsza niż złoto i [drogie] kamienie.

W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych…, Warszawa 1989, s. 44.

Ars est celare artem

Owidiusz

Sztuką jest ukryć sztukę.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 29.

Ars est philosophia vitae

Sztuka jest filozofią. życia.

Ars longa, vita brevis

Hipokrates

Sztuka długotrwała, życie krótkie.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 29.

Ars simia naturae.

Sztuka małpująca naturę.

W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych…, Warszawa 1989, s. 44.

Artes

Artes Liberales

Sztuki wyzwolone. (średniowieczna nazwa siedmiu sztuk świeckich.)

W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych..., Warszawa 1989, s. 45.

Artes serviunt vitae, sapientia imperat

Umiejętności służą życiu, mądrość nim włada.

Artificem

Artificem commendat opus

Dzieło mistrza chwali.

Artis

Artis sola domina necessitas.

Potrzeba [jest] jedyną władczynią Sztuki.

W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych..., Warszawa 1989, s. 45.

Asinus

Asinus ad lyram

Marek Terencjusz Warron

Osioł przy lirze; pasuje jak wół do karety.

W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych..., Warszawa 1989, s. 46.

Asinus asino pulcherrimus

Osioł dla osła jest najpiękniejszy.

Asinus asinorum [in saecula saeculorum]

Osioł nad osłami [na wieki wieków]. (osioł do kwadratu, wyjątkowy głupiec.)

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 88, s. 30.

Asinus in tegulis

Osioł na dachu. (zła wróżba.)

Assidue

Assidue addiscens ad senium venio

Douczając się nieustannie dochodzę do starości.

Attendite

Attendite a falsis prophetis

Jezus Chrystus, Wulgata, Ewangelia św. Mateusza

Strzeżcie się fałszywych proroków.

Audaces

Audaces fortuna iuvat timidosque repellit

Horacy

Śmiałym los sprzyja i bojaźliwych odtrąca.

Audentes

Audentes fortuna iuvat [decoratque corona]

Odważnych los wspiera [i koroną wieńczy].

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 31.

Audi

Audi multa, loquere pauca

Słuchaj dużo, mów mało.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 31.

Audi, vide, sile

Słuchaj, patrz i zachowaj milczenie.

Audiatur

Audiatur et altera pars

Seneka

Niech będzie wysłuchana i druga strona.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 31.

Aurea

Aurea dicta

Lukrecjusz

Złote słowa.

Aurea mediocritas

Horacy, Pieśni 2, 10, 5

Złoty środek (umiar).

Auribus

Auribus frequenitius quam lingua utere

Uszu używaj częściej niż języka.

Aut

Aut amat, aut odit mulier, nil est tertium

Publiliusz Syrus

Kobieta albo kocha albo nienawidzi, nie ma nic trzeciego.

Aut bibat, aut abeat

Cyceron, Rozmowy tuskulańskie 41

Niech pije albo niech sobie idzie.

Aut Caesar aut nihil

Cezar Borgia, dewiza

Być albo Cezarem, albo niczym.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 33.

Aut viam inveniam aut faciam

Hannibal

Albo znajdę drogę, albo ją sobie utoruję.

Avaritia

Avaritia et arrogantia praecipua validiorum vitia

Tacyt, Historie I, 51

Chciwość i bezczelność to główne wady możnych.

Ave

Ave, Caesar, morituri te salutant

Witaj, Cezarze, idący na śmierć cię pozdrawiają. (słowa, którymi wg Swetoniusza gladiatorzy rzymscy pozdrawiali Cezara wkraczając na arenę.)

Swetoniusz, Boski Klaudiusz 21

Avida

Avida est periculi virtus

Męstwo jest chciwe niebezpieczeństwa.

Avidis

Avidis, avidis natura parum est

Seneka

Dla chciwych mało i całego świata.

Avito

Avito vivit honore

Żyje zaszczytami przodków.

Axis

Axis mundi

oś świata. (starożytne pojęcie kosmogoniczne odwołujące się do idei istnienia centrum Wszechświata.)

Barba

Barba crescit, caput nescit

Broda rośnie, rozumu nie przybywa.

Barba non facit philosophum

Plutarch

Broda nie czyni filozofem.

W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych…, Warszawa 1989, s. 59.

Beati

Beati pauperes spiritu

Jezus Chrystus

Błogosławieni ubodzy w duchu.

Wulgata, Ewangelia Mateusza 5, 3

Beatius

Beatius est magis dare, quam accipere

Więcej szczęścia jest w dawaniu niż w braniu.

Wulgata, Dzieje Apostolskie

Beatus

Beatus, qui prodest, quibus potest

Szczęśliwy, kto pomaga, komu może.

Beatus, qui tenet

Szczęśliwy, kto posiada. (w Zemście dosłownie: „Szczęśliwy, kto trzyma (mieszek złota w ręku)”.)

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 36.

Bellum

Bellum omnium contra omnes

Thomas Hobbes, Lewiatan I, 4

Wojna wszystkich przeciw wszystkim.

Bene

Bene dignoscitur, bene curatur

Dobra diagnoza, dobre leczenie.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 37.

Bene facit, qui ex aliorum erroribus sibi exemplum sumit

Dobrze czyni ten, kto uczy się na cudzych błędach.

Bene olet, qui nihil olet

Cyceron, Att. II, 1, 1

Dobrze pachnie, kto niczym nie pachnie.

Benedictus

Benedictus qui venit in nomine Domini

Błogosławiony, który idzie w imię Pańskie.

Bis

Bis dat, qui cito dat

Publiliusz Syrus

Dwa razy daje, kto szybko daje.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 39.

Bis repetita placent.

Rzeczy powtórzone podobają się. (parafraza z Horacego (O sztuce poetyckiej 365))

W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych…, Warszawa 1989, s. 69.

Bona

Bona diagnosis, bona curatio

Dobra diagnoza, dobre leczenie.

Bona valetudo melior est quam maximae divitiae

Dobry stan zdrowia jest lepszy niż największe bogactwo.

Bono

Bono domino quot servi tot amici, malo domino quot servi tot inimici

Dobry pan ilu ma niewolników, tylu też przyjaciół, zły zaś pan ilu ma niewolników, tylu wrogów.

Bonum

Bonum est, quod omnes appetunt

Dobro jest tym, czego wszyscy pragną.

Bonum ex malo non fit

Seneka

Dobro nie rodzi się ze zła.

Bonum vinum laetificat cor hominis

Dobre wino uwesela serce człowiecze.

Wulgata, Psalm 103 a. 104, 15, tłum. Jan Kochanowski

Bos

Bos lassus fortius figit pedem

Zmęczony wół szybciej pracuje.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 39, 40.

Caeca

Caeca invidia est

Zawiść jest ślepa.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 41.

Caecus

Caecus si caeco ducatum praestat, ambo in foveam cadunt

Jezus Chrystus

Jeśli ślepy ślepego prowadzi, obaj w dół wpadają.

Wulgata, Ewangelia Mateusza 15, 14

Caelum

Caelum et terra transibunt, verba autem mea non praeteribunt

Jezus Chrystus, Wulgata, Ewangelia wg św. Mateusza

Niebo i ziemie przeminą, ale słowa moje nie przeminą.

Caelum et terram commovere

Poruszyć niebo i ziemię.

Wulgata, Księga Aggeusza

Calvitium

Calvitium non est vitium, sed prudentiae indicium

Łysina to nie wada, lecz oznaka mądrości.

Canis

Canis timidus vehementius latrat quam mordet

Kurcjusz Rufus

Pies, który się boi, gwałtowniej ujada, niż gryzie.

Cantus

Cantus cycneus

Cycero

Łabędzi śpiew. (ostatnie dzieło.)

Captatio

Captatio benevolentiae

Kwintylian

Zjednywanie sobie względów.

Caput

Caput mundi

Głowa (stolica) świata. (określenie Rzymu w czasach starożytnych, obecnie także określenie innych metropolii.)

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 44.

Carpe

Carpe diem quam minimum credula postero

Chwytaj dzień [korzystaj z chwili], jak najmniej ufając przyszłości.

Horacy, Ody I, 11, 8

Carum

Carum est, quod rarum est

Cenne jest to, co rzadkie.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 45.

Carta

Carta non erubescit

Papier się nie rumieni [ze wstydu]. (papier jest cierpliwy.)

Casus

Casus belli

powód do wypowiedzenia wojny. (termin z dziedziny prawa międzynarodowego.)

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 45.

Cave

Cave me, Domine, ab amico, ab inimico vero me ipse cavebo

Strzeż mnie, Boże, od przyjaciół, od nieprzyjaciół sam się obronię.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 46.

Cedant

Cedant arma togae!

Cyceron, O powinnościach 1, 22

Niech oręż ustąpi przed togą! (niech władza wojskowa ustąpi przed cywilną; niech nastanie pokój.)

Certum

Certum est, quia impossibile est

Tertulian, Apologeticus

Jest pewne, ponieważ jest niemożliwe.

Ceterum

Ceterum censeo Karthaginem esse delendam

Kato Starszy

Poza tym [zresztą] uważam, że Kartaginę należy zniszczyć.

Plutarch, 27, 1

Cibi

Cibi condimentum est fames

Cyceron

Przyprawą potrawy jest głód. (pol. odpowiednik: Głód jest najlepszym kucharzem.)

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 47.

Cicer

Cicer cum caule

Groch z kapustą, tłum. Julian Tuwim

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 47.

Cinis

Cinis et manes et fabula fies

Persjusz

Popiołem i cieniem i wspomnieniem się staniesz.

Civis

Civis totius mundi

Diogenes Laertios

Obywatel całego świata.

Clara

Clara pacta claros faciunt amicos

Jasne (tj. jednoznaczne, wyraźne, nie budzące wątpliwości) układy tworzą wiernych przyjaciół.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 48.

Clavus

Clavus clavo pellitur

Gwóźdź wybija się gwoździem. (pol. odpowiednik: klin klinem.)

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 49.

Cogitationis

Cogitationis poenam nemo patitur

Ulpianus, Ad edictum 3

Nikt nie ponosi odpowiedzialności za swoje myśli.

Cogitationum

Cogitationum poenam nemo luit

Nikt nie cierpiał za karę myślenia.

Cogito

Cogito, ergo sum

Kartezjusz, Zasady filozoficzne (fr. Les principes de la philosophie) 1, 7, 10

Myślę, więc jestem.

Cognosce

Cognosce te ipsum

Poznaj samego siebie.

Comedamus

Comedamus et bibamus cras enim moriemur

Jedzmy pijmy wszak jutro pomrzemy

Communi

Communi consensu

Za zgodą powszechną.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 51.

Compos

Compos mentis

Zdrów na umyśle.

Conceptus

Conceptus est homo

Począł się człowiek.

Wulgata, Księga Hioba 3, 3

Concordia

Concordia civium murus urbium

Zgoda obywateli to mur obronny miast.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 51.

Concordia domi, foris pax

Zgoda w domu, pokój na zewnątrz.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 51.

Coniugium

Coniugium sine prole est quasi dies sine sole

Małżeństwo bez potomstwa jest jak dzień bez słońca.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 52.

Conquiescat

Conquiescat in pace

Niech odpoczywa w pokoju. (inskrypcja nagrobna.)

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 52.

Conflabunt

Conflabunt gladios suos in vomeres

Przekują miecze swe na lemiesze.

Wulgata, Księga Izajasza 2:4

Consensus

Consensus facit legem

Zgoda tworzy prawo.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 52.

Consuetudinis

Consuetudinis magna vis est

CyceronTuskulanki II, 17

Wielka jest siła przyzwyczajenia.

Consuetudo

Consuetudo altera natura est

Cyceron, De finibus 5, 25, 74

Przyzwyczajenie jest drugą naturą.

Consuetudo est optima legum interpres

Justynian I Wielki

Zwyczaj jest najlepszą wykładnią praw.

Consummatum

Consummatum est

Jezus Chrystus

Dokonało się.

Wulgata, Ewangelia Jana

Contra

Contra facta non valent argumenta

Wobec faktów argumenty muszą ustąpić.

Contra negantem principia non est disputandum

Arthur Schopenhauer

Z kimś, kto zaprzecza pryncypiom, nie dyskutuje się. (przytaczając za Arystotelesem.)

Contra vim mortis non est medicamen in hortis

Przeciwko mocy śmierci nie ma ziół w ogrodach. (na śmierć nie ma lekarstwa.)

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 54.

Contra vim non valet ius

Prawo jest bezsilne wobec przemocy. (pol. odpowiednik: siła przed prawem.)

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 55.

Contraria

Contraria contrariis curantur

Przeciwne leczymy przeciwnym. (zasada medyczna od Hippokratesa.)

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 55.

Convenienter

Convenienter naturae vivere

Zenon z Kition

Żyć w zgodzie z naturą.

Cornix

Cornix cornici numquam confodit ocellum

Makrobiusz

Kruk krukowi oka nie wykole.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 55.

Corpus

Corpus delicti

Dowód rzeczowy przestępstwa.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 55.

Corpus iuris civilis

Kodeks prawa cywilnego. (kodeks Justyniana, zbiór praw Rzymu.)

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 56.

Corrumpunt

Corrumpunt mores bonos colloquia mala

Paweł z Tarsu

Złe rozmowy psują dobre obyczaje.

Wulgata, 1. List do Koryntian

Corvus

Corvus albus

Juwenalis

Biały kruk.

Crede

Crede, quod habes, et habes

Wierz, że masz, a będziesz miał.

Credo

Credo ut intellegam

św. Anzelm z Canterbury, 71, 28

Wierzę, aby rozumieć.

Crescit

Crescit sub pondere virtus

Prześladowana cnota wzrasta.

Crescite

Crescite et multiplicamini et multiplicamini

Wzrastajcie i rozmnażajcie się.

Wulgata, Księga Rodzaju 1, 28

Crescunt

Crescunt anni, decrescunt vires

Przybywa lat, ubywa sił.

Crux

Crux interpretum

Krzyż komentatorów. (miejsce (w tekście) trudne do zrozumienia, wyjaśnienia.)

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 58.

Cucullus

Cucullus non facit monachum

Kaptur [habit] nie czyni mnicha.

Erazm z Rotterdamu, Adagia (1500)

Cui

Cui bono [fuerit]?

Lucius Cassius Longinus; także Cyceron, Pro Milone 12

Po co? Na czyją korzyść?

Władysław Kopaliński, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Warszawa 1989, s. 101.

Cuius

Cuius est solum, eius est usque ad coelum (ad sidera, ad infinitum)

Władca ziemi jest panem nieba ponad nią (aż do gwiazd, w nieskończoność).

Władysław Kopaliński, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Warszawa 1989, s. 101.

Cuius regio, eius religio

Czyj kraj, tego religia. (zasada streszczająca postanowienia pokoju w Augsburgu z 1555 r., zawartego pomiędzy cesarzem Karolem V a książętami niemieckimi; władca określa wyznanie poddanych.)

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 58.

Cuiusvis

Cuiusvis hominis est errare, nullius nisi insipientis in errore perseverare

Cyceron

Każdy człowiek może zbłądzić, uparcie w błędzie trwa tylko głupi.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 58.

Cum

Cum debita reverentia

Z należytym szacunkiem.

Cum plenus venter, numquam studet ille libenter

Kiedy brzuch pełny, nigdy nie studiuje on chętnie.

Cum recte vivis, ne cures verba malorum

Katon Młodszy

Skoro uczciwie żyjesz, nie dbaj o słowa złych ludzi.

Cum tacent, clamant

Milcząc, wołają. (milczenie jest wymowniejsze od mowy.)

Cyceron, Przeciw Katylinie I, 8

Cum ventis litigare

Rzucać słowa na wiatr.

Cupido

Cupido dominandi

Żądza władzy.

Cura

Cura fugit multo diluiturque mero

Owidiusz, Sztuka kochania I, 239

Troska znika i rozpuszcza się w obfitym winie.

Cura, ut valeas!

Bądź zdrów! (standardowa rzymska formuła pożegnania.)

Curriculum

Curriculum vitae

Przebieg życia (życiorys).

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 61.

Custos

Custos fratris mei sum ego?

Czyż jestem stróżem brata mego? (słowa Kaina.)

Wulgata, Księga Rodzaju 4, 9

Dabit

Dabit qui dedit.

Kto dał, da [znowu].

W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych…, Warszawa 1989, s. 106.

Damnant

Damnant quod non intellegunt.

Kwintylian

Potępiają, czego nie rozumieją.

Inst. X, 1, 26

Data

Data est mihi omnis potestas in caelo et in terra.

Jezus Chrystus

Dana mi jest wszelka władza na niebie i na ziemi.

Wulgata, Ewangelia Mateusza

De

De caelo in caenum.

Z nieba w błoto.

De fumo in flammam.

Z dymu w ogień; z deszczu pod rynnę.

De gustibus et coloribus non est disputandum.

O upodobania i kolory nie należy się spierać.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 64.

De gustibus (non est disputandum).

W sprawach smaku (gustów, upodobań) nie ma dyskusji.

[http://www.slownik-online.pl/kopalinski/D13826B14C6F5BA6412565B7003F13DA.php Słownik wyrazów obcych...]

De manu ad manum.

Z ręki do ręki.

De minimis non curat lex.

Prawo nie troszczy się o drobiazgi.

Władysław Kopaliński, [http://www.slownik-online.pl/kopalinski/2091A2119D00547F412565B70078763B.php Słownik wyrazów obcych...]

De mortuis aut bene, aut nihil.

przypisywane Chilonowi (Diogenes Laertius, Chilon, passim) albo Solonowi (Plutarch, Solon, 21).

O zmarłych należy mówić dobrze albo nic.

De mortuis nil nisi bene (bonum).

Chilon ze Sparty

Zmarłych należy wspominać tylko dobrze.

Diogenes Laertios, Żywoty i poglądy słynnych filozofów

De profundis (clamavi).

Z otchłani (wzywałem).

Wulgata, Księga Psalmów 129, 1 a. 130, 1; także tytuł zbioru opowiadań Zofii Kossak.

De suis homines laudibus libenter praedicant.

Juliusz Cezar, Pamiętniki o wojnie domowej II, 39

O swojej chwale ludzie chętnie głoszą.

De te fabula narratur.

Horacy, Satyry I, 1, 69

O tobie mówi bajka.

Desipere

Desipere est iuris gentium.

Arthur Schopenhauer

Prawem ludzi jest głupota.

Deum

Deum sequere.

Cyceron

Idź za wezwaniem boga.

Deus

Deus ex machina.

Eurypides

Bóg [zstępujący] z machiny. (niespodziewany udział osoby lub nagły rozwój wypadków, prowadzący do rozwiązania.)

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 67.

Deus vult.

Urban II

Bóg tak chce. (słowa wygłoszone na synodzie w Clermont w 1095 r. i będące wezwaniem do krucjaty, później stały się dewizą różnych zgromadzeń zakonnych m.in. bożogrobców.)

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 67.

Dicere

Dicere causam.

Prowadzić sprawę przed sądem. (termin prawniczy)

Dicere non est facere.

Mówić to nie znaczy działać.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 68.

Dictum

Dictum sapienti sat (est).

Plaut, Persowie 4, 7, 19

Powiedziane mądremu wystarczy. (pol. odpowiednik: Mądrej głowie dość dwie słowie.)

Diem

Diem perdidi.

Tytus Flawiusz

Zmarnowałem dzień (bo nie zrobiłem nic dobrego).

Swetoniusz, Tytus 8

Dies

Dies diem docet.

Dzień uczy dzień. (z każdym dniem stajemy się mądrzejsi.)

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 70.

Dies irae.

Sofoniasz

Dzień gniewu. (o dniu Sądu Ostatecznego.)

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 70.

Difficile

Difficile est satiram non scribere.

Juwenalis, Satyry I, 30

Trudno nie pisać satyry.

Difficilis

Difficilis in otio quies.

Trudno zachować spokój w bezczynności.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 70.

Diligere

Diligere ex toto corde, et in tota anima.

Miłować z całego serca i z całej duszy.

Dimidium

Dimidium facti, qui bene coepit, habet, sapere aude, incipe.

Horacy, Listy 1, 2

Połowę pracy ma za sobą, kto dobrze zaczął, miej odwagę być mądrym, zacznij.

Dis

Dis aliter visum.

Inna jest wola bogów.

Wergiliusz, Eneida II, 428

Disce

Disce, sed a doctis, indoctos ipse doceto.

Kato Starszy, Katonowe wiersze (łac. Catonis disticha)

Ucz się, lecz u uczonych, nieuczonych sam nauczaj.

Discenda

Discenda est virtus.

Sokrates

Cnoty należy uczyć.

Displicuit

Displicuit nasus tuus.

Twój nos się nie spodobał. (stałeś się ofiarą kaprysu.)

Juwenalis, Satyry

Divide

Divide et impera.

Filip Macedoński

Dziel i rządź. (siej niezgodę byś łatwiej mógł rządzić.)

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 72.

Divina

Divina natura dedit agros, ars humana aedificavit urbes.

Marek Terencjusz Warron

Boska przyroda dała pola, ludzka sztuka zbudowała miasta.

Divitiae

Divitiae non sunt bonum.

Seneka

Bogactwo nie jest dobrem. (cytując stoików.)

Dixisse

Dixisse me aliquando placuit, tacuisse numquam.

Bywało niekiedy, że żałowałem tego, co powiedziałem, nigdy jednak tego, że milczałem.

Do

Do, ut des.

Daję [ci], abyś i ty dał [mnie]. (tzw. zasada wzajemności.)

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 75.

Docendo

Docendo discimus [discitur].

Seneka, Listy 7, 8

Nauczając, uczymy się.

Dominus

Dominus vitae necisque.

Pan życia i śmierci.

Donec

Donec eris sospes, multos numerabis amicos, tempora si fuernit nubila solus eris.

Owidiusz, Tristia I, 9, 5, 6

Dopóki będziesz szczęśliwy, będziesz miał wielu przyjaciół, gdy przyjdą czasy pochmurne będziesz sam.

Duas

Duas aures habemus et os unum, ut plura audiamus quam loquamur.

Mamy dwoje uszu i jedne usta, abyśmy więcej słuchali niż mówili.

Ducunt

Ducunt volentem fata, nolentem trahunt.

Seneka

Powolnego prowadzą losy, opornego siłą ciągną. (cytując Kleantesa.)

Dulce

Dulce bellum inexpertis.

Pindar

Wojna (wydaje się) miła tym, którzy jej nie doświadczyli. (spopularyzowane przez Erazma z Rotterdamu.)

Dulce et decorum est pro patria mori.

Horacy, Pieśni

Słodko i zaszczytnie jest umierać za ojczyznę.

Dulcis

Dulcis est somnus operanti.

Kohelet

Słodki jest sen dla pracującego.

Wulgata

Dum

Dum spiro, spero.

Póki oddycham [żyję], nie tracę nadziei.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 76.

Dum vivimus, vivamus!

Dopóki żyjemy, używajmy życia!

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 76.

Duo

Duo cum faciunt idem, non est idem.

Terencjusz

Gdy dwóch robi to samo, to nie jest to samo.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 76.

Duobus

Duobus litigantibus tertius gaudet.

Ezop

Gdzie dwóch się kłóci, tam trzeci korzysta.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 76.

Dura

Dura lex, sed lex

Twarde prawo, ale prawo.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 76.

E

E fructu arbor cognoscitur

Po owocu poznaje się drzewo.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 78.

E pluribus unum

Z wielu jedno stworzyć. (dewiza Stanów Zjednoczonych od 1776 roku.)

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 81.

Ea

Ea natura multitudinis est: aut seruit humiliter aut superbe dominatur; libertatem, quae media est, nec struere modice nec habere sciunt

Liwiusz, XXIV, 25

Oto natura pospólstwa: albo służalczo się płaszczy, albo bezczelnie się panoszy; wolności, która jest pomiędzy tymi dwiema skrajnościami, ani cierpliwie budować, ani utrzymać nie umie.

Ecce

Ecce homo

Poncjusz Piłat

Oto człowiek. (o Chrystusie.)

Edimus

Edimus, ut vivamus, non vivimus, ut edamus

Plutarch

Jemy, aby żyć, nie żyjemy, aby jeść.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 79.

Egens

Egens aeque est is, qui non satis habet, et is, cui satis nihil potest esse

Biedakiem jest zarówno ten, komu nie wystarcza, jak i ten, komu nic wystarczyć nie może

Rhetorica ad Herennium IV, 17, 24

Ego

Ego sum, qui sum

Jestem, który jestem. (Bóg do Mojżesza.)

Wulgata, Księga Wyjścia 3, 14

Ego sum via et veritas, et vita

Jezus Chrystus

Ja jestem drogą, prawdą i życiem.

Wulgata

Entia

Entia non sunt multiplicanda praeter necessitatem

William Ockham

Bytów nie należy mnożyć ponad konieczność.

Epistula

Epistula (enim) non erubescit

Cyceron, Listy I, 4, 16

List (bowiem) się nie rumieni. (łatwiej się pisze niż mówi.)

Equus

Equus, ut sit exiguum caput et siccum prope pelle ossibus adhaerente, aures breves et argutae, oculi magni, nares patulae, erecta cervix, coma densa et cauda, ungularum soliditate fixa rotunditas

Izydor z Sewilli

Koń, aby łeb miał krótki i smukły, skórę niemalże do kości przylegającą, uszy krótkie i spiczaste, oczy niewielkie, chrapy szerokie, wysoki kłąb, grzywę gęstą i ogon, okrągłe i wysklepione kopyta. (o idealnym rumaku.)

Equi

Equi donati dentes non inspiciuntur

Darowanemu koniowi nie zagląda się w zęby.

Ergo

Ergo bibamus!

papież Marcin IV

Pijmy więc! (zawołanie na koniec dyskusji.)

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 81.

Eritis

Eritis sicut dii scientes bonum et malum

Będziecie jako bogowie znający dobro i zło.

Wulgata, Księga Rodzaju 3, 5

Errare

Errare humanum est

Seneka Starszy

Błądzić jest rzeczą ludzką.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 82.

Est

Est modus in rebus, sunt certi denique fines, quos ultra citraque nequit consistere rectum

Horacy, Satyry 1, 1 106

Jest miara we wszystkim i określone granice, przed którymi i za którymi nie może ostać słuszność.

Est ubi gloria nunc Babylonia?

Bernard z Morlay

Gdzie jest teraz chwała Babilonu?

Est vetus atque probus centum qui perficit annos

Horacy Listy II, 1, 39

Klasyk to ten, kto ukończy sto lat (zasada rozpoznawania wartościowej literatury po wieku, bo musi być dobre coś, co zainteresowało kilka kolejnych pokoleń.)

Et

Et in sole maculae

I na słońcu są plamy.

Et tu, Brute, contra me?

Juliusz Cezar

I ty, Brutusie, przeciwko mnie? (rzekome ostatnie słowa.)

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 87.

Etiam

Etiam latrones suis legibus parent

Cyceron

I zbóje mają swoje prawa.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 86.

Ex

Ex cathedra

Z katedry. (urzędowo.)

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 88.

Ex malis eligere minima oportet

Cyceron

Trzeba wybierać mniejsze zło. (cytując Arystotelesa.)

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 90.

Ex navicula navis

Z łódeczki łódź. (motto widniejące na kilku wersjach pieczęci i herbów Łodzi.)

Ex nihilo nihil

Perseus, Satirae III, 24

Z niczego nic [nie powstaje].

Ex opere operantis

Z dzieła działającego. (w Kościele katolickim jeden z warunków przygotowania przed przyjęciem sakramentów.)

Ex oriente lux

Ze wschodu przychodzi światło.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 91.

Ex oriente lux, ex occidente lex

Światło [kultury] ze wschodu, prawa z zachodu.

Exegi

Exegi monumentum aere perennius

Horacy, Pieśni III, 30, 1

Postawiłem pomnik trwalszy od spiżu.

Exoriare

Exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor

Wergiliusz, Eneida IV, 625

Niech z naszych kości narodzi się mściciel.

Experto

Experto credite

Owidiusz, Sztuka kochania III, 511

Ufajcie doświadczonemu.

Extra

Extra Ecclesiam nulla salus

Cyprian z Kartaginy

Poza Kościołem nie ma zbawienia. (zasada teologiczna Kościoła rzymskokatolickiego.)

Extremis

Extremis malis extrema remedia

Na krańcowe zło krańcowe środki.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 93.

Faber

Faber est quisque suae fortunae

Appiusz Klaudiusz

Każdy jest kowalem własnego losu.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 94.

Fac

Fac fideli sis fidelis

Bądź wierny temu, kto wierny tobie.

Facile

Facile omnes, cum valemus, recta consilia aegrotis damus

Terencjusz, Andria 309

Kiedy jesteśmy zdrowi, łatwo nam przychodzi dawać chorym dobre rady.

Facilius

Facilius est consolari afflictum, quam sustinere

Człowieka nieszczęśliwego łatwiej jest pocieszać niż mu pomóc.

Fallite

Fallite fallentes

Owidiusz, Sztuka kochania 645

Oszukujcie oszukujących.

Fama

Fama crescit eundo

Wergiliusz, Eneida IV

Plotka po drodze rośnie.

Fames

Fames est optimus coquus

Cyceron

Głód jest najlepszym kucharzem.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 96.

Fas

Fas est et ab hoste doceri

Owidiusz

Godzi się uczyć i od wroga.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 96.

Fata

Fata viam invenient

Przeznaczenie znajdzie drogę.

Favete

Favete linguis

Horacy

Milczcie w skupieniu.

Feci

Feci, quod potui, faciant meliora potentes

Zrobiłem, co mogłem, kto potrafi, niech zrobi lepiej.

Felix

Felix culpa

Św. Augustyn

Szczęśliwa wina. (o grzechu pierworodnym.)

Felix, qui potuit rerum cognoscere causas

Wergiliusz

Szczęśliwy, kto zdołał poznać przyczyny wszechrzeczy.

Ferro

Ferro et igni

Lukan, De bello civili 2, 443

Ogniem i mieczem. (autor pisze, że Cezar wolałby spustoszyć kraj ogniem i mieczem (ferro populetur et igni), niż najechać go nie napotykając oporu gospodarzy, stąd tytuł pierwszej części Trylogii Sienkiewicza (1884).)

Fervet

Fervet olla, vivit amicitia

Dopóki kipi w garnku, trwa przyjaźń.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 97.

Festina

Festina lente!

Oktawian August

Spiesz się powoli.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 97.

Fiat

Fiat iustitia, pereat mundus!

Niechaj ginie świat, byleby się działa sprawiedliwość! (dewiza cesarza Ferdynanda I.)

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 97.

Fiat iustitia, ruat caelum

sprawiedliwości musi się stać zadość, choćby niebo miało runąć.

Fiat lux!

Niechaj się stanie światłość.

Wulgata, Księga Rodzaju 1, 3

Fide

Fide, sed cui, vide

Ufaj, ale bacz, komu.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 98.

Fides

Fides sine operibus mortua est

Wiara bez uczynków jest martwa.

Wulgata, List Jakuba

Finis

Finis coronat opus

Owidiusz

Koniec wieńczy dzieło.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 99.

Finita

Finita est comoedia

Komedia skończona.

Flagrante

Flagrante bello

Gdy szaleje wojna.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 99.

Flagrante delicto

Na gorącym uczynku.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 99.

Fluctuat

Fluctuat nec mergitur

Rzuca nim fala, lecz nie tonie. (dewiza Paryża.)

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 99.

Fortes

Fortes fortuna adiuvat

Terencjusz, Phormio 203

Śmiałym los sprzyja.

Fortuna

Fortuna favet fortibus

Los sprzyja dzielnym.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 101.

Fraus

Fraus latet in generalibus

Oszustwo kryje się w ogólnikach.

C. Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1988, s. 102.

Fumum

Fumum vendere

Sprzedawać dym. (mamić obietnicami.)

Furor

Furor impius intus - fremet horridus ore cruento

Bezbożna furia wojny dyszy w głębi gardzieli żądnej krwi.

Wergiliusz, Eneida, PIW, Warszawa 1987, tłum. Z. Kubiak.

Gallia

Gallia est omnis divisa in partes tres

Juliusz Cezar, De bello Gallico

Galia jako całość dzieli się na trzy części. (pierwsze słowa dzieła.)

Gallus

Gallus in suo sterquilinio plurimum potest

Seneka

Kogut tylko na swoim gnojowisku dużo może.

Genius

Genius loci

duch opiekuńczy miejsca.

Gladiator

Gladiator in arena consilium capit

Gladiator decyduje dopiero na arenie.

Gloria

Gloria in excelsis Deo et in terra pax hominibus bonae voluntatis

Św. Łukasz

Chwała na wysokościach Bogu, a na ziemi pokój ludziom dobrej woli.

Gloria victis

Chwała zwyciężonym.

Gloria virtuti resonat

Sława jest echem cnoty.

Graecum

Graecum est, non legitur

To po grecku, tego się nie czyta.

Gratia

Gratia non tollit naturam sed perficit

św. Tomasz z Akwinu

Łaska nie niszczy natury, lecz ją udoskonala.

Gratis

Gratis accepistis, gratis date

darmo otrzymaliście, darmo dawajcie. (Jezus Chrystus do apostołów)

Graves

Graves amicitiae principum

złowieszcza przyjaźń książąt. (odprężenie kończące się awanturą, wojną itp.)

Graviora

Graviora manent

najgorsze dopiero nadejdzie.

Gutta

Gutta cavat lapidem non vi, sed saepe cadendo, sic homo doctus fit non vi sed saepe studendo

kropla drąży kamień nie siłą, lecz częstym spadaniem, tak też człowiek nie staje się uczonym gwałtownie, lecz przez to, że często się uczy.

średniowieczna wariacja na temat Owidiusza, Epistulae ex Ponto, IV, 10, 5-6 (które to wiersze brzmią następująco: Gutta cavat lapidem, consumitur anulus usu, / atteritur pressa vomer aduncus humo - kropla drąży kamień, pierścień się ściera od noszenia, zakrzywiony lemiesz zużywa się od nacisku ziemi)

Habent

Habent sua fata libelli

i księgi mają swoje losy

Habet

Habet assentatio iucunda principia, eadem exitus amarissimos affert

potakiwanie ma miłe początki, ale skutki przynosi bardzo przykre

Rhetorica ad Herennium, IV, 15, 21.

Habet et musca splenem

i mucha ma śledzionę (nawet ktoś niepozorny może się zdenerwować)

Hic

Hic habitat felicitas

tu mieszka szczęście. (często spotykana inskrypcja na portykach rzymskich burdeli.)

Hic Rhodus, hic salta

tu Rodos (wyspa), tu skacz! (zamiast mówić o skakaniu)

Hic sunt leones

tu są lwy. (używane do oznaczania białych plam na mapach.)

Hic vivi taceant. Hic mortui loquuntur.

Tu żywi niech milczą. Tu przemawiają zmarli. (napis na frontonie Biblioteki Aleksandryjskiej)

His

His ego nec metas rerum nec tempora pono; Imperium sine fine dedi

Granic w przestrzeni i czasie przed nimi nie stawiam, lecz daję imperium bez kresu. (wg Wergiliusza przepowiednia Jupitera dla imperium rzymskiego.)

Historia

Historia testis temporum, lux veritatis, vita memoriae, magistra vitae

Cyceron

historia jest świadkiem czasów, światłem prawdy, życiem pamięci, nauczycielką życia.

Historiam

Historiam nescire hoc est semper puerum esse

Kto nie zna historii ten jest zawsze dzieckiem.

Hodie

Hodie mihi, cras tibi.

Dziś mnie, jutro tobie.

Hominem

Hominem quaero

szukam człowieka

Homines

Homines soli animalium non sitientes, bibimus

My ludzie jedyni ze stworzeń nie pragnąc, pijemy.

Hominis

Hominis est errare, insipientis in errore perseverare.

rzeczą ludzką jest błądzić, rzeczą głupców jest trwać w błędzie.

Hominum

Hominum causa omne ius constitutum sit.

wszelkie prawo winno być stanowione dla ludzi.

Homo

Homo doctus in se semper divitias habet.

człowiek wykształcony w sobie zawsze bogactwo ma.

Homo homini deus est

człowiek człowiekowi bogiem.

Homo homini lupus est

Plaut

człowiek człowiekowi wilkiem.

Homo sacra res homini

Seneka

człowiek jest rzeczą świętą dla człowieka.

Homo sum, humani nil a me alienum puto

człowiekiem jestem i nic co ludzkie nie jest mi obce.

Terencjusz, Heauton timorumenos, 77

Honesta

Honesta res est laeta paupertas

Seneka

szacowna to rzecz pogodne ubóstwo. (cytując Epikura)

Honos

Honos habet onus

zaszczyt pociąga za sobą obowiązki.

Hospes

Hospes hospiti sacer

gość świętością dla gospodarza.

Hospes, hostis

każdy obcy to wróg.

Humana

Humana non sunt turpia

co ludzkie, nie hańbi.

Iacta

Iacta alea est!

kości zostały rzucone! (słowa Juliusza Cezara przekraczającego Rubikon; synonim podjęcia nieodwracalnej decyzji.)

Ibi

Ibi patria, ubi bene

tam ojczyzna, gdzie dobrze. (parafraza z Rozmów tuskulańskich Cycerona)

Idem

Idem velle atque idem nolle, ea demum firma amicitia est

w końcu mocna przyjaźń polega na tym, żeby chcieć tego samego oraz tego samego nie chcieć. (słowa Lucjusza Sergiusza Katyliny zachęcającego swoich stronników do dokonania zamachu stanu.)

Ignavis

Ignavis semper feriae

lenie zawsze mają święto

Ignis

Ignis, mare, mulier - tria mala

ogień, morze, kobieta - trzy nieszczęścia.

Ignis non exstinguitur igne

ognia nie gasi się ogniem.

Ignorantia

Ignorantia iuris nocet

nieznajomość prawa szkodzi.

Ignorantia legis excusat neminem

nieznajomość prawa nikogo nie tłumaczy (nie można zasłaniać się nieznajomością przepisów.)

Ignoti

Ignoti nulla cupido

nieznane nie nęci; nie pragnie się czegoś, o czym się nie wie, że istnieje.

Impares

Impares nascimur, pares morimur

Seneka

rodzimy się nierówni, umieramy równi.

Imperare

Imperare sibi maximum imperium est

rządzić sobą jest największą władzą.

Impossibilium

Impossibilium nulla obligatio est

nikt nie jest zobowiązany do rzeczy niemożliwych.

In

In aqua scribis

piszesz na wodzie. (niepewność realizacji zamierzonych czynów.)

In arena aedificas

budujesz na piasku. (nierealne podstawy czegoś.)

In articulo mortis

w obliczu śmierci.

In lacte matris praebibere

św. Augustyn

wyssać z mlekiem matki.

In magnis et voluisse sat est

Propercjusz

w rzeczach wielkich wystarczy chcieć.

In omnibus requiem quaesivi, et nusquam inveni nisi in angulo cum libro.

Tomasz z Kempis

wszędzie spokoju szukałem i nie znalazłem nigdzie, jak tylko w kątku z książką.

In principio creavit Deus caelum et terram

na początku Bóg stworzył niebo i ziemię.

Księga Rodzaju

In principio erat Verbum

Św. Jan

na początku było Słowo.

In silvam ligna ferre

Horacy

znosić drewno do lasu.

In vino veritas

Platon

w winie prawda. (alkohol rozwiązuje język.)

In vino veritas, in aqua sanitas

w winie prawda, w wodzie zdrowie.

INRI

INRI (Iesus Nazarenus Rex Iudaeorum)

Jezus Nazarejczyk Król Żydowski. (napis na tabliczce zawieszonej na krzyżu Jezusa Chrystusa. Średniowieczni alchemicy i tajemne bractwa m.in. Różokrzyżowcy odczytywali skrót jako: Igne Natura Renovabitur Integra, czyli „Przez Ogień Natura zostanie odnowiona”.)

Inter

Inter arma silent leges

wśród szczęku oręża milczą prawa.

Inter arma silent Musae

Cyceron

w czasie wojny milczą Muzy.

Inter malleum et incudem

Orygenes

między młotem i kowadłem.

Invidia

Invidia gloriae assiduus est

zawiść jest stałym towarzyszem sławy.

Invitum

Invitum qui servat, idem facit occidenti

Horacy

kto ocala kogoś wbrew jego woli, to tak jakby go zabijał.

Ipsa

Ipsa sua melior fama

lepszy od swojej reputacji.

Ira

Ira furor brevis est

Horacy

gniew jest chwilowym szaleństwem.

Ira sine viribus vana est

Tytus Liwiusz

gniew nie poparty siłą jest próżny.

Is

Is fecit, cui prodest

ten uczynił, czyja korzyść (ten jest sprawcą przestępstwa, komu przyniosło korzyść.)

Ite

Ite, missa est

idźcie, ofiara spełniona.

Iucundi

Iucundi acti labores

Cyceron

miłe są trudy zakończone.

Iurare

Iurare in verba magistri

przysięgać na słowa nauczyciela (ślepo wierzyć, uznawać autorytet nauczyciela za argument ostateczny.)

Horacy, Listy

Iusiurandum

Iusiurandum patri datum usque ad hanc diem ita servavi...

Hannibal

przysięgę ojcu złożoną aż po dziś dzień tak zachowałem...

Iustitias

Iustitias vestras iudicabo

sprawiedliwość waszą sądzić będą.

Iustum

Iustum enim est bellum quibus necessarium, et pia arma, ubi nulla nisi in armis spes est.

Tytus Liwiusz, Ab Urbe condita, IX; 1.

Sprawiedliwą bowiem jest wojna dla tych, dla których jest konieczna, i błogosławiony jest oręż, jeśli tylko w nim cała spoczywa nadzieja.

Labor

Labor omnia vincit

praca wszystko zwycięża (parafraza Wergiliuszowego Omnia vincit amor...)

Labores

Labores pariunt honores

trudy przynoszą zaszczyty

Lapides

Lapides clamabunt

kamienie wołać będą. (Jezus Chrystus na wezwanie faryzeuszy do uciszenia swoich uczniów.)

Lapis

Lapis super lapidem non reliquentur hic

kamień na kamieniu tu nie pozostanie. (Jezus Chrystus o Jerozolimie.)

Laudant

Laudant, quod non intellegunt

chwalą to, czego nie rozumieją.

Laudator

Laudator temporis acti

chwalca przeszłości (konserwatysta).

Laus

Laus alit artes

Seneka

pochwała karmi sztukę. (cytując Enniusza)

Lavare

Lavare manus

umywać ręce.

Legant

Legant prius et postea despiciant

niech najpierw przeczytają, a potem lekceważą (a nie odwrotnie)

Legere

Legere et non intellegere neglegere est

czytać i nie rozumieć jest zaniedbaniem

Lex

Lex retro non agit

prawo nie działa wstecz (nie podlega karze czyn, który nie był jeszcze zabroniony, gdy go popełniono.)

Liber

Liber is est existimandus, qui nulli turpitudini servit

za człowieka wolnego trzeba uważać tego, kto nie służy żadnej niegodnej sprawie.

Rhetorica ad Herennium, IV, 17, 24.

Libera

Libera te ex inferis

uchroń siebie przed piekłem

Littera

Littera docet, littera nocet

słowo uczy, słowo szkodzi

Littera scripta manet

słowo zapisane pozostaje.

Litterae

Litterae non erubescunt

Cyceron

pismo się nie rumieni.

Lucidus

Lucidus ordo

jasny układ; przejrzysta konstrukcja.

Lupus

Lupus in fabula

Terencjusz

o wilku mowa, a wilk tuż.

Lux

Lux in tenebris

Św. Jan

światło w ciemnościach.

Macte

Macte animo, iuvenis!

bądź mężny, młodzieńcze!

Magni

Magni nominis umbra

cień wielkiego imienia; cień dawnej świetności.

Lukan, Pharsalia

Magna

Magna di curant, parva neglegunt

o wielkie rzeczy bogowie się troszczą, o małe nie dbają

Magnorum

Magnorum non est laus sed admiratio

wielkich ludzi należy podziwiać, nie chwalić

Magnum

Magnum in parvo

(dosłownie: dużo w małym) wiele treści w krótkiej wypowiedzi.

Magnus

Magnus ille, qui in divitiis pauper est

Seneka

wielki jest ten, kto w bogactwie żyje jak ubogi.

Maior

Maior reverentia e longinquo

cesarz Tyberiusz

większy szacunek z daleka.

Malum

Malum est in necessitate vivere, sed in necessitate vivere necessitas nulla est

Seneka

źle jest żyć w okowach konieczności, żadna jednak konieczność nie zmusza nas do życia. (cytując za Epikurem)

Manus

Manus manum lavat

Seneka

ręka rękę myje.

Mater

Mater semper certa est

matka jest zawsze pewna (macierzyństwa nie trzeba dowodzić). (fragment prawnej definicji rodziców znajdującej się w Kodeksie Justyniana (II, 4, 5): Mater semper certa est, etiamsi uolgo conceperit, pater uero is est, quem nuptiae demonstrant - tożsamość matki jest zawsze pewna, nawet jeśli potomstwo jest pozamałżeńskie; ojcem zaś jest ten, z kim matka pozostaje w związku małżeńskim.)

Me

Me nemo ministro fur erit

Juwenalis

nie będę pomocnikiem złodzieja.

Mea

Mea culpa

moja wina.

Mea culpa, mea maxima culpa

moja wina, moja bardzo wielka wina.

Medice

Medice, cura te ipsum

Św. Łukasz

lekarzu, wylecz samego siebie.

Medicus

Medicus curat, natura sanat

lekarz leczy, natura uzdrawia.

Medio

Medio tutissimus ibis

najbezpieczniej jest chodzić środkiem.

Owidiusz, Metamorfozy

Melior

Melior est canis vivus leone mortuo

Kohelet

lepszy jest żywy pies od martwego lwa.

Memento

Memento mori

pamiętaj o śmierci.

Memoria

Memoria minuitur nisi exercetur

pamięć maleje jeśli się jej nie ćwiczy.

Memini

Memini tui, memento mei

pamiętam o tobie, pamietaj o mnie.

Mens

Mens sana in corpore sano

Juwenalis

w zdrowym ciele zdrowy duch.

Messis

Messis quidem multa, operarii autem pauci

Jezus Chrystus

żniwo wprawdzie obfite, ale robotników mało.

Mirabile

Mirabile dictu

aż dziw powiedzieć.

Miscere

Miscere utile dulci

Horacy

łączyć przyjemne z pożytecznym.

More

More antiquo

starym obyczajem.

More maiorum

obyczajem przodków.

Mors

Mors est quies viatoris, finis est omnis laboris

śmierć jest spoczynkiem podróżnego, jest kresem mozołu wszelkiego.

Mors malum non est, sola ius aequum generis humani

Seneka

śmierć nie jest złem, a jedynie prawem obowiązującym cały rodzaj ludzki.

Mors meta malorum

śmierć kresem cierpień.

Mors sola

tylko śmierć.

Mortui

Mortui sunt, ut liberi vivamus

umarli, byśmy mogli żyć jako wolni ludzie

Mulieres

Mulieres in ecclesiis taceant

Św. Paweł

kobiety mają milczeć w kościele.

Multum

Multum, non multa

Pliniusz Młodszy

(dosłownie: dużo, a niewiele) dużo pod względem jakości, mało pod względem ilości.

Mundi

Mundi est propria virtus

Cyceron

cnota jest właściwością świata. (cytując Chryzypa.)

Mundus

Mundus vult decipi, ergo decipiatur

świat chce być oszukiwany, niechże więc będzie

Mutato

Mutato nomine de te fabula narratur

Horacy

o tobie ta bajka mówi, choć pod zmienionym imieniem

Natura

Natura horret vacuum

natura nie znosi próżni.

Naturalia

Naturalia non sunt turpia

to, co naturalne, nie przynosi wstydu.

Navigare

Navigare necesse est, vivere non est necesse

Pompejusz Wielki

żeglowanie jest konieczne, życie nie. (cytując słowa Marka Antoniusza skierowane do żeglarzy płynących przez sztorm z egipskim zbożem dla głodującego Rzymu.)

Ne

Ne puero gladium

nie dawaj dziecku miecza do ręki

Ne quid nimis

Terencjusz, Dziewczyna z Andros

nic ponad miarę.

Ne sutor supra crepidam iudicet

Pliniusz Starszy

niech szewc nie ocenia tego, co jest powyżej trzewika.

Nec

Nec Hercules contra plures

nawet Herkules nie poradzi przeciwko wielu; siła złego na jednego.

Nec locus ubi Troia

nie ma śladu gdzie była Troja.

Nec plus ultra

nic nad to. (szczyt doskonałości, rzecz nieprześcigniona.)

Nec temere, nec timide

bez zuchwałości, ale i bez lęku.

Nec tecum possum vivere, nec sine te

nie mogę żyć z tobą ani bez ciebie

Necesse

Necesse est multos timeat quem multi timent

Decimus Laberius

wielu musi się bać ten, kogo wielu się boi.

Nemo

Nemo ante mortem beatus

Solon

nikogo nie można nazwać szczęśliwym przed śmiercią.

Nemo est casu bonus

Seneka

nikt nie jest dobry przez przypadek.

Nemo iudex idoneus in propria causa

nikt nie jest odpowiednim sędzią we własnej sprawie.

Nemo iudex in sua causa

nikt nie jest (nie może być) sędzią we własnej sprawie

Nemo patiens, nisi sapiens

nikt nie jest mądry, jeśli nie jest cierpliwy

Nemo potest duobus dominis servire

Jezus Chrystus

nikt nie może służyć dwom panom.

Nemo propheta in patria sua

nikt nie jest prorokiem we własnej ojczyźnie.

Nemo regere potest nisi qui et regi

Seneka

tylko ten umie rządzić, kto umie być posłusznym władzy. (cytując Solona)

Nemo sapiens nisi patiens

nie jest mądry, kto nie jest cierpliwy

Nemo sine vitiis est

nikt nie jest bez wad

Nervus

Nervus belli pecunia

Cyceron

pieniądz jest nerwem wojny.

Nesciat

Nesciat sinistra tua quid faciat dextera tua

Jezus Chrystus

niech nie wie lewica twoja, co prawica twoja czyni. (o jałmużnie.)

Nihil

Nihil est ab omni parte beatum

nie ma bezwzględnego szczęścia.

Nihil est in intellectu quin prius fuerit in sensu

nie ma nic w umyśle, czego by przedtem w zmysłach nie było.

Arystoteles, O duszy.

Nihil lacrima citius arescit

nic nie wysycha szybciej niż łza.

Rhetorica ad Herennium, II, 31, 50.

Nihil novi sub sole

Kohelet

nic nowego pod słońcem

Nihil sequitur geminis ex particularibus unquam

nic nie wypływa nigdy z dwóch jednakowych przypadków. (zasada z dziedziny logiki)

Nil

Nil admirari

niczemu się nie dziwić.

Horacy, Listy.

Nil desperandum

nie należy rozpaczać.

Horacy, Ody.

Nil homini certum est

Owidiusz

dla człowieka nie ma nic pewnego.

Nil nisi bene

mów dobrze lub wcale.

Nimium

Nimium civiles viles

zbyt grzeczni bywają ordynarni

Nolens

Nolens volens

chcąc nie chcąc.

Noli

Noli me tangere

nie dotykaj mnie. (Jezus Chrystus do Marii Magdaleny po swoim zmartwychwstaniu.)

Noli turbare circulos meos

nie zamazuj moich kół. (ostatnie słowa Archimedesa skierowane do rzymskiego żołnierza - jednego ze zdobywców Syrakuz w 212 p.n.e.)

Nolite

Nolite iudicare, et non iudicabimini

Jezus Chrystus

nie sądźcie, a nie będziecie sądzeni.

Nolunt

Nolunt, ubi velis, ubi nolis, cupiunt

Terencjusz

kiedy chcesz, odmawiają, kiedy nie chcesz, pragną.

Nomina

Nomina sunt consequentia rerum

nazwy są wynikiem istnienia rzeczy.

Nomina stultorum semper parietibus haerent

imiona głupców zawsze wypisane są na murach

Nomina sunt odiosa

Cyceron

nie należy wymieniać nazwisk.

Non

Non compos mentis

niespełna rozumu.

Non est beatus, esse se qui non putat

Publiliusz Syrus

nie jest szczęśliwy, kto się za szczęśliwego nie uważa.

Non est bonum esse hominem solum

nie jest dobrze człowiekowi być samemu.

Non est potestas nisi a Deo

Św. Paweł

wszelka władza pochodzi od Boga.

Non est viri timere sudorem

Seneka

nie przystoi mężczyźnie bać się ciężkiej pracy.

Non in commotione, non in commotione Dominus

nie w poruszeniu, nie w poruszeniu Pan. (kościelna sentencja nawołująca do spokoju, umiaru, wstrzemięźliwości w słowach i czynach.)

Wulgata, Księga 1 Królów 19:11.

Non in solo pane vivit homo

nie samym chlebem człowiek żyje.

Wulgata, Księga Powtórzonego Prawa

Non licet

nie wolno; nie godzi się.

Non liquet

nic stąd nie wynika.

Non mortem timemus, sed cogitationem mortis

Seneka

nie śmierci się boimy, lecz myśli o śmierci.

Non nova, sed novae

nie nowa rzecz, ale w nowy sposób przedstawiona.

Non omnia possumus omnes

nie wszystko możemy wszyscy.

Non omnis moriar

nie wszystek umrę

Horacy, Ody III, 30, 6.

Non qui parum habet, sed qui plus cupit, pauper est

Seneka

nie ten jest biedny, kto posiada mało, lecz ten, kto pragnie więcej.

Non scholae, sed vitae discimus

uczymy się nie dla szkoły, ale dla życia. (odwrócona myśl Seneki Młodszego, który mówi: Non vitae, sed scholae discimus - nie uczymy się dla życia, ale dla szkoły.)

Non tam praeclarum est scire Latine, quam turpe nescire

znać łacinę nie jest tak chwalebnym, jak haniebnym jest jej nie znać.

Cyceron, Brutus, 37, 140.

Non vestimentum virum ornat, sed vir vestimentum

nie szata zdobi człowieka, lecz człowiek szatę.

Non vini vi no, sed vi no aquae

Nie żegluję siłą wina, lecz wody.

Non, ut edam, vivo sed ut vivam, edo

nie po to żyję, by jeść, lecz po to jem, aby żyć.

Nosce

Nosce te ipsum!

poznaj siebie samego.

Nuda

Nuda veritas

Horacy

naga prawda.

Nulla

Nulla aetas ad discendum sera.

żaden wiek nie jest do nauki zbyt późny.

Nulla dies sine linea

Apelles

ani dnia bez linii - ani jednego dnia bez pracy.

Nulla est medicina sine lingua Latina

niczym jest medycyna bez języka łacińskiego.

Nulla invidia sine amore

nie ma zazdrości bez miłości.

Nulla poena sine lege

nie ma kary bez przepisu prawa.

Nulla regula sine exceptione

nie ma reguły bez wyjątku.

Nulla res tam necessaria est quam medicina

żadna rzecz nie jest tak niezbędna, jak medycyna.

Nulla sine Deo mens bona est

Seneka

bez Boga żadna myśl nie jest dobra.

Nulla vis maior pietate vera est

Nie ma większej siły niż prawdziwa miłość

Nullum

Nullum crimen sine lege

nie ma przestępstwa bez prawa (przepisu) (co nie zostało zabronione, jest dozwolone.)

Nullum est iam dictum, quod non sit dictum prius

nie ma takiej rzeczy powiedzianej, która nie zostałaby już powiedziana wcześniej. (wszystko już było.)

Terencjusz, Eunuch, 40.

Nullum magnum ingenium sine mixtura dementiae fuit

nie było wielkiego geniuszu bez domieszki szaleństwa.

Num

Num custos fratris mei sum ego?

czyż jestem stróżem brata mego? (Kain do Boga, po tym jak zabił Abla.)

Księga Rodzaju

Nunc

Nunc est bibendum!

pora pić! (czas uczcić wielki, niespodziewany sukces, radosną nowinę.)

Horacy, Ody

O

O quam misericors est Deus, pius et iustus

o jakże miłosierny, sprawiedliwy i łagodny jest Bóg!

O quam salubre, quam iucundum et suave est sedere in solitudine et tacere et loqui cum Deo!

o jakże zbawiennie, jak słodko i przyjemnie jest siedzieć w samotności, i milczeć i z Bogiem rozmawiać! (zawołanie mnichów)

O, imitatores, servum pecus!

o, naśladowcy, trzodo niewolników!

O, sancta simplicitas!

Jan Hus

o, święta naiwności!

O, spectaculum miserum et acerbum!

o, widowisko nędzne i przykre!

O tempora! O mores!

Cyceron, In Catilinam I, 1

o czasy! O obyczaje!

Obsequium

Obsequium amicos, veritas odium parit

schlebianie przysparza przyjaciół, prawda jest w nienawiści (dosł. „rodzi nienawiść”).

Oculi

Oculi plus vident quam oculus

oczy widzą więcej niż oko

Oculum

Oculum pro oculo, dentem pro dente

oko za oko, ząb za ząb.

Oderint

Oderint, dum metuant

niech nienawidzą, byleby się bali.

Odi

Odi et amo

Katullus

nienawidzę i kocham.

Odi profanum vulgus et arceo

Horacy

gardzę nieoświeconym tłumem i trzymam się od niego z dala

Omne

Omne animal triste post coitum

Arystoteles

każde stworzenie jest smutne po obcowaniu.

Omne ignotum pro magnifico

Tacyt

wszystko, co nieznane, wydaje się wspaniałe.

Omne trinum perfectum

wszystko co potrójne (jest) doskonałe

Omnes

Omnes enim causae effectuum naturalium dantur per lineas, angulos et figuras. Aliter enim imposibile est scire propter quid in illis

William Ockham

wszystkie bowiem skutki efektów naturalnych objawiają się poprzez linie, kąty i figury. Inaczej bowiem niemożliwe byłoby zrozumienie, jaka jest ich przyczyna.

Omnes homines sibi sanitatem cupiunt, saepe autem omnia, quae valetudini contraria sunt, faciunt

wszyscy życzą sobie zdrowia, ale często robią to, co zdrowiu szkodzi

Omnes qui acceperint gladium, gladio peribunt

Jezus Chrystus

wszyscy, którzy za miecz chwytają, od miecza zginą.

Omnia

Omnia mea mecum porto

Bias z Prieny

wszystko co moje noszę ze sobą.

Omnia mundi creatura, quasi liber et pictura, nobis est in speculum

każde na ziemi stworzenie, niczym ksiega i obraz, jest dla nas odbiciem.

Omnia orta occidunt et aucta sensecunt

Salustiusz

wszystko, co powstało, ginie, a co wzrosło, starzeje się.

Omnia possibilia sunt apud Deum

Jezus Chrystus

u Boga wszystko jest możliwe.

Omnia subiecta sunt naturae

Demokryt z Abdery

wszystko podlega naturze.

Omnia vincit amor (et nos cedamus amori)

Wergiliusz, Eklogi, 10.69)

miłość wszystko zwycięża (więc i my się jej poddajmy)

Omnis

Omnis ars naturae imitatio est

Seneka

wszelka sztuka jest naśladowaniem natury.

Omnis homo mendax

każdy człowiek jest kłamcą.

Księga Psalmów

Omnis qui se exaltat, humiliabitur

Św. Łukasz

każdy, kto się wywyższa, będzie poniżony.

Omnium

Omnium artium medicina nobilissima est

Hipokrates

ze wszystkich sztuk medycyna jest najszlachetniejsza

Optimum

Optimum medicamentum quies est

najlepszym lekarstwem jest spokój

Ora

Ora et labora

módl się i pracuj. (dewiza benedyktynów.)

Otium

Otium pulvinar satanae

nieróbstwo jest łożem szatana

Otium sine litteris mors est et hominis vivi sepultura

Seneka

życie bez zajęć naukowych i literackich jest śmiercią i grobem żywego człowieka.

Pacta

Pacta sunt servanda

należy dotrzymywać układów.

Panem

Panem et circenses

chleba i igrzysk.

Parcere

Parcere subiectis et debellare superbos

Wergiliusz

oszczędzać zwyciężonych, a dumnych poskramiać.

Pars

Pars pro toto

część zamiast całości. (figura retoryczna polegająca na zastąpieniu nazwy przedmiotu przez nazwę jego części.)

Pax

Pax melior est quam iustissimum bellum

pokój jest lepszy od najsłuszniejszej wojny.

Pecunia

Pecunia non olet

cesarz Wespazjan

pieniądze nie śmierdzą. (uzasadniając opodatkowanie miejskich szaletów.)

Pedibus

Pedibus in sententiam ire

głosować nogami. (określenie stosowane w senacie rzymskim, gdzie głosowanie polegało na przejściu na odpowiednią stronę sali posiedzeń (kurii). Dzisiaj oznacza celową absencję podczas głosowania.)

Penitentiam

Penitentiam agite, appropinquabit enim regnum coelorum

czyńcie pokutę, bowiem nadejdzie królestwo niebieskie. (średniowieczne motto millenarystów, najprawdopodobniej po raz pierwszy użyte przez Gerarda Sagalelliego w XIII w. (ort. oryginalna))

Per

Per aspera ad astra

Seneka

przez trudy do gwiazd (dosł. przez ciernie do gwiazd).

Per fas et nefas

prawem i bezprawiem (nie przebierając w środkach.)

Per pedes apostolorum

na wzór apostołów; pieszo.

Per scientiam ad salutem aegroti

przez wiedzę do zdrowia chorego

Pereant

Pereant qui ante nos nostra dixerunt

niech przepadną ci, którzy nasze słowa (mądre myśli) wypowiedzieli przed nami

Pereat

Pereat mundus, fiat iustitia

niech zginie świat, byle było sprawiedliwie.

Periculum

Periculum in mora

niebezpieczeństwo w zwłoce

Pictura

Pictura est laicorum litteratura

malarstwo jest literaturą ludzi prostych.

Piscem

Piscem natare doces

rybę uczysz pływać.

Plenus

Plenus venter non studet libenter

pełny brzuch uczy się niechętnie

Plures

Plures crapula quam gladius perdidit

pijaństwo gubi gorzej od miecza

Plurimos

Plurimos annos!

Sto lat! (dosł. Wielu lat!)

Plus

Plus dat, qui in tempore dat

dwa razy daje, kto prędko daje.

Plus ratio quam vis

rozum wyższy niż siła; niech przewodzi nie siła, lecz słuszność

Poetae

Poetae nascuntur, oratores fiunt

poetami się rodzą, mówcami zostają.

Post

Post cenam non stare sed mille passus meare

po obiedzie nie stój, lecz przejdź tysiąc kroków.

Post hoc non est propter hoc

potem nie znaczy dlatego.

Post mortem est nulla voluptas

po śmierci nie czas na przyjemności.

Potius

Potius mori quam foedari

prędzej śmierć niż pohańbienie.

Potius sero quam numquam

Tytus Liwiusz

lepiej późno niż wcale.

Praemonitus

Praemonitus, praemunitus

ostrzeżony, uzbrojony.

Praesente

Praesente medico nihil nocet

w obecności lekarza nic nie szkodzi.

Praevenire

Praevenire melius est quam praeveniri

lepiej jest wyprzedzać niż być wyprzedzanym.

Primum

Primum non nocere

Hipokrates

po pierwsze, nie szkodzić

Primum vivere, deinde philosophari

najpierw móc żyć, potem filozofować.

Primus

Primus in orbe deos fecit timor!

bogów na świecie najpierw stworzył strach!

Publiusz Papiniusz Stacjusz, Tebaida

Primus inter pares

pierwszy wśród równych.

Principes

Principes hominum, filii hominum, non est salus in illis

darmo szukać zbawienia u pierwszych wśród ludzi, u synów ludzi (Adam Mickiewicz, na podstawie Księgi Psalmów 145,3: nolite confidere in principibus, in filiis hominum, quibus non est salus.)

Principiis

Principiis obsta

niszcz zło w zarodku (dosł. przeszkadzaj początkom).

Owidiusz, Remedia amoris

Prior

Prior tempore, potior iure

pierwszeństwo w czasie daje lepsze prawa.

Pro

Pro arte et studio

w obronie sztuki i nauki

Pro captu lectoris habent sua fata libelli

Terencjanus Maurus

los książek zależy od pojętności czytelników.

Pro publico bono

dla dobra ogółu.

Pro rege saepe, pro patria semper

dla króla - często, dla ojczyzny - zawsze.

Probitas

Probitas laudatur et alget

Juwenalis

uczciwość zbiera pochwały i umiera z zimna.

Proprium

Proprium ingenii humani est odisse, quem laeseris

Tacyt

właściwe jest naturze ludzkiej nienawidzić tego, kogo się obraziło.

Pulchra

Pulchra enim sunt ubera quae paululum supereminent et tument modice, nec fluitantia licenter, sed leniter restricta, repressa sed non depressa

piękne bowiem są piersi, które sterczą odrobinkę i są umiarkowanie pełne, nie zwisają luźno, lecz są lekko zebrane, ściągnięte, ale nie ściśnięte.

Pulvis

Pulvis es et in pulverem reverteris

prochem jesteś i w proch się obrócisz.

Księga Rodzaju

Pulvis et umbra sumus

Horacy

prochem i cieniem jesteśmy.

Quae

Quae nocent, docent

to, co szkodzi, uczy.

Quae vetera nunc sunt, fuerunt olim nova

Kwintylian

to co teraz jest stare, kiedyś było nowe

Quae volumus, ea credimus libenter, at quae sentimus ipsi, reliquos sentire speramus

Juliusz Cezar

wierzymy chętnie w to, czego pragniemy, i spodziewamy się, że nasze uczucia podzielają inni

Qualis

Qualis artifex pereo!

Neron

jakiż artysta ginie we mnie. (ostatnie słowa cesarza)

Qualis pater, talis filius

jaki ojciec, taki syn.

Qualis rex, talis grex

(dosł. jaki król, taka trzoda) jaki pan, taki kram.

Qualis vir, talis oratio

jaki mąż, taka mowa.

Quem

Quem di diligunt, adolescens moritur.

Plaut

wybrańcy bogów umierają młodo. (cytując za Menandrem)

Quem Iuppiter vult perdere, dementat prius

Eurypides

kogo Jowisz chce zgubić, temu najpierw rozum odbiera.

Qui

Qui asinum non potest, stratum caedit

Petroniusz

kto nie może bić osła, bije worek.

Qui bibit, dormit; qui dormit, non peccat; qui non peccat, sanctus est (ergo: qui bibit - sanctus est)

kto pije - ten śpi, kto śpi - nie grzeszy, kto nie grzeszy - jest święty, a więc: kto pije, jest święty.

Qui gladio ferit, gladio perit

kto mieczem wojuje od miecza ginie.

Qui non est adversum vos, pro vobis est

Jezus Chrystus

kto nie jest przeciwko wam, ten jest z wami.

Qui non est mecum, contra me est

Jezus Chrystus

kto nie jest ze mną, jest przeciwko mnie

Qui non laborat, non manducet

Św. Paweł

kto nie chce pracować, niech nie je.

Qui rogat, non errat

kto pyta nie błądzi.

Qui scribit, bis legit

kto pisze, ten podwójnie czyta.

Qui tacet, consentire videtur

kto milczy, ten się zgadza.

Quid

Quid viro forti suavius quam vindicta manu querere?

Attyla, wódz Hunów (ort. oryginalna)

Czyż jest coś bardziej rozkosznego dla silnego męża niż zemsta?

Quid vesper ferat, incertum est

nie wiadomo, co przyniesie wieczór.

Quidquid

Quidquid agis, prudenter agas et respice finem

cokolwiek czynisz, czyń roztropnie i wypatruj końca (czyli miej na uwadze efekt.)

Quidquid discis, tibi discis

czegokolwiek się uczysz, uczysz się dla siebie.

Quidquid Latine dictum sit, altum videtur

cokolwiek powiesz po łacinie brzmi mądrze.

Quia

Quia nominor leo

Ezop

bo się nazywam lew.

Quis

Quis fallere possit amantem?

Wergiliusz, Eneida, IV, 296

któż zdoła oszukać tego, kto kocha?

Quo

Quo vadis Domine

św. Piotr Apostoł

dokąd zmierzasz Panie?

Quod

Quod enim laicali ruditate turgescit non habet effectum nisi fortuito

Roger Bacon

co bowiem rozwija się za sprawą prostych ludzi, nie ma efektów, chyba że przypadkowe.

Quod erat demonstrandum

co było do udowodnienia (skrót c.b.d.o. („co było do okazania”).)

Quod felix, faustum fortunatumque sit

oby to było szczęśliwe, sprzyjające i pomyślne

Quod licet Iovi, non licet bovi

Co przystoi Jowiszowi, nie przystoi wołu (polskie: co wolno wojewodzie, to nie tobie smrodzie)

Quod me nutrit me destruit

to co mnie żywi zabija mnie

Quod medicina aliis, aliis est acre venenum

co dla jednych jest lekarstwem, dla innych jest straszną trucizną

Quod verum est, meum est

Seneka

co jest prawdziwe, jest też moje.

Quot

Quot capita, tot sententiae

ile głów, tyle zdań (polskie: „co głowa to koncepcja”)

Quot homines, tot sententiae

ilu ludzi, tyle zdań.

Quousque

Quousque tandem (abutere Catillina, patientia nostra) ?

Cyceron

jak długo jeszcze (nadużywać będziesz, Katylino, naszej cierpliwości)?

Rara

Rara avis

Juwenalis

rzadki ptak.

Rationale

Rationale animal est homo

Seneka

człowiek jest istotą rozumną.

Rediit

Rediit ad plures

wrócił do większości (tj. umarł)

Relata

Relata refero

powtarzam (tylko to), co słyszałem

Rem

Rem tene, verba sequentur

Kato Starszy

trzymaj się tematu, a słowa się znajdą (dosł. rzecz trzymaj, słowa nadążą za nim)

Repetitio

Repetitio est mater studiorum

powtarzanie jest matką nauki (uczenia się)

Requiescat

Requiescat in pace (R.I.P.)

niech spoczywa w pokoju (napis na nagrobkach.)

Res

Res iudicata pro veritate habetur

sprawę osądzoną ostatecznie uważa się za rozstrzygniętą

Res sacra miser

Seneka

nieszczęśliwy jest rzeczą świętą.

Res severa est verum gaudium

Seneka

prawdziwa radość jest rzeczą poważną.

Respiciens

Respiciens post te, hominem memento te; cave, ne cadas

oglądając się za siebie, pomnij, iżeś człowiekiem; strzeż się, iżbyś nie upadł (gdy w Starożytnym Rzymie zwycięski wódz odbywał triumf stojący za jego plecami niewolnik miał przykazane co jakiś czas powtarzać te właśnie słowa.)

Respice

Respice finem

patrz końca.

Rex

Rex regnat, sed non gubernat

kanclerz Jan Zamoyski

król panuje, ale nie rządzi.

Ridentem

Ridentem dicere verum

Horacy

z uśmiechem mówić prawdę.

Risu

Risu inepto res ineptior nulla est

Katullus

nie ma nic mniej stosownego od śmiechu nie w porę.

Rixari

Rixari de asini umbra

spierać się o cień osła; o rzecz błahą.

Risum

Risum teneatis, amici?

Horacy

czyżbyście się mogli powstrzymać od śmiechu, przyjaciele?

Roma

Roma locuta, causa finita

Rzym przemówił, sprawa skończona. (wypowiedź Kościoła jest wiążąca dla wiernych.)

Romanus

Romanus sedendo vincit

Rzymianin siedząc zwycięża.

Rosa

Rosa pulchra est

Róża piękną jest.

Sacra

Sacra populi lingua est

Seneka Starszy

język ludu jest rzeczą świętą.

Saepe

Saepe est etiam sub palliolo sordido sapientia.

często jest tak, że pod płaszczem ubogim mądrość się skrywa.

Saepe morborum gravium exitus incerti sunt

jak się zakończy ciężka choroba jest często niepewne (mimo, że pacjent ciężko choruje, zawsze może wyzdrowieć.)

Salus

Salus aegroti suprema lex esto

zdrowie chorego najwyższym prawem

Salus populi suprema lex (esto)

dobro ludu (niech będzie) najwyższym prawem.

Cyceron, O prawach

Salus rei publicae suprema lex esto

Cyceron

dobro państwa najwyższym prawem

Sapere

Sapere aude

Horacy

odważ się być mądrym

Sapienta

Sapienta ars vivendi putanda est

mądrość należy uważać za sztukę życia

Sapienti

Sapienti sat

Plaut

mądremu wystarczy. (pol. mądrej głowie dość dwie słowie (zob. Dictum sapienti sat))

Scientiae

Scientiae radices amarae, fructus dulces

Wiedzy korzenie niemiłe, owoc słodki.

Scio

Scio me nihil scire

Sokrates

wiem, że nic nie wiem

Scribere

Scribere scribendo, dicendo dicere disces

pisać uczysz się pisząc, mowy - mówiąc

Se

Se contentus est sapiens

Seneka

mędrzec zadowala się sobą.

Sed

Sed opera sapientiae certa lege vallantur et in fine debitum efficaciter diriguntur

Roger Bacon

lecz dzieła mądrości zabezpiecza pewne prawo i na koniec powinność swą skutecznie spełniają.

Semel

Semel emissum volat irrevocabile verbum

Horacy

słowo raz wypowiedziane nie powraca.

Semper

Semper avarus eget

Horacy

skąpiec zawsze cierpi niedostatek.

Semper fidelis

zawsze wierny.

Semper invicta

zawsze niezwyciężona. (dewiza obecna w herbie Warszawy)

Semper paratus

zawsze gotowy.

Seniores

Seniores priores

starsi mają pierwszeństwo.

Sero

Sero venientibus ossa

kości (zostają) dla tych, którzy przychodzą za późno (na ucztę); kto późno przychodzi, ten sam sobie szkodzi

Serviatus

Serviatus status brevis est

Trzeźwość jest stanem przejściowym

Si

Si ad naturam vives, numquam eris pauper

Seneka

jeśli będziesz żyć w zgodzie z naturą, nigdy nie będziesz ubogi.

Si Deus pro nobis, quis contra nos?

Św. Paweł

jeśli Bóg jest z nami, któż przeciwko nam?

Si duo faciunt idem, non est idem

Terencjusz

gdy dwaj robią to samo, to nie jest to samo.

Si non iurabis, non regnabis

jeżeli nie zaprzysięgniesz, nie będziesz panował

Si parva licet componere magnis

jeśli się godzi porównywać rzeczy małe z wielkimi.

Si tacuisses, philosophus mansisses

gdybyś milczał, byłbyś filozofem (a tak odezwaniem się ujawniłeś głupotę)

Si vis amari, ama!

Seneka

chcesz być kochanym, kochaj!

Si vis pacem, para bellum

Wegecjusz

jeśli chcesz pokoju, przygotuj się do wojny

Si vis pacem, para iustitiam

chcesz pokoju, czyń sprawiedliwość

Sic

Sic itur ad astra

Wergiliusz

tak się idzie do gwiazd.

Sic transit gloria mundi

tak przemija chwała tego świata

Sicut

Sicut mater, ita et filia eius

Ezechiel

jaka matka, taka córka.

Similia

Similia similibus curantur

podobne leczy się podobnym (zasada medycyny ludowej: czymżeś się struł, tym się lecz)

Sine

Sine ira et studio

bez gniewu i namiętności (zapewnienie o bezstronności autora)

Tacyt, Roczniki

Sine labore non erit panis in ore

bez pracy nie będzie chleba w ustach (polskie: Bez pracy nie ma kołaczy)

Sit

Sit nox cum somno, sit sie lite dies

Marcjalis

niech noc nie będzie bezsenna, a dzień upłynie bez kłótni.

Sit tibi terra levis.

Marcjalis

dosł. niechaj tobie ziemia lekka - niech ci ziemia lekką będzie. (cytując za Eurypidesem)

Sola

Sola ratio perfecta beatum facit

Seneka

tylko doskonały rozum czyni człowieka szczęśliwym.

Sola scriptura

jedynie Pismo. (podstawowa zasada teologiczna protestantyzmu głosząca, że Pismo Święte jest jedynym autorytetem Kościoła rozstrzygającym w sprawach wiary i praktyki religijnej.)

Solus

Solus contra omnes

sam przeciw wszystkim

Spiritus

Spiritus flat ubi vult

Św. Jan

duch tchnie, kędy chce.

Stat

Stat rosa pristina nomine, nomina nuda tenemus

Bernard z Morlay

dawna róża pozostała tylko z nazwy, same nazwy nam jedynie zostały.

Stultum

Stultum facit fortuna, quem perdere vult

Publiliusz Syrus

kogo los chce zgubić, tego głupcem czyni.

Suae

Suae quisque fortunae faber

każdy jest kowalem własnego losu

Sub

Sub specie aeternitatis

z punktu widzenia wieczności.

Sum

Sum rex vester, nec fictus neque pictus

Stefan Batory

Jestem waszym królem, nie wymyślonym ani malowanym.

Summum

Summum ius, summa iniuria

najwyższe prawo to najwyższa niesprawiedliwość; ścisłe trzymanie się litery prawa prowadzi do wydawania krzywdzących wyroków.

Superflua

Superflua non nocent

nadmiar nie szkodzi

Sursum

Sursum corda!

Jeremiasz

w górę serca! - nie traćcie ducha.

Sus

Sus Minervam docet

Plutarch

świnia poucza Minerwę.

Sustine

Sustine et abstine

Epiktet

cierp i panuj nad sobą.

Tabula

Tabula rasa

czysta tablica.

Taedium

Taedium vitae

wstręt do życia.

Tarde

Tarde venientibus ossa

dosł. dla leniwie przychodzących kości - spóźnionym dostają się kości

Te

Te Deum laudamus

Ciebie, Boga, wychwalamy.

Tempora

Tempora labuntur tacitisque senescimus annis

czas upływa, a my starzejemy się niepostrzeżenie (dosł. wraz z cicho upływającymi latami)

Owidiusz, Fasti, VI 771.

Tempora mutantur et nos mutamur in illis

Lotar I, król Franków

czasy się zmieniają i my zmieniamy się wraz z nimi.

Przykazania etyki prawniczej: księga myśli, norm i rycin, oprac. Roman Tokarczyk, wyd. Wolters Kluwer Polska, s. 29.

Tempus

Tempus fugit, aeternitas manet

czas ucieka, wieczność pozostaje (trwa)

Terribilis

Terribilis est locus iste

przerażające jest owo miejsce

wg Księgi Rodzaju, 27, 17 Wlg

Tertius

Tertius gaudens

trzeci się cieszy; gdzie dwóch się bije, tam trzeci korzysta.

Testis

Testis unus, testis nullus

jeden świadek to żaden świadek.

wg Księgi Powtórzonego Prawa 19, 15 Wlg

Tolle

Tolle pecuniam, bella sustuleris.

Usuń pieniądze, usuniesz wojnę.

Kwintylian, Declamationes Minores, 321, 18

Tota

Tota vita discendum est mori

Seneka, Dialogi, X 7, 3

przez całe życie trzeba się uczyć umierać.

Totus

Totus Tuus

Cały Twój. (dewiza Jana Pawła II.)

Trahit

Trahit sua quemque voluptas

Wergiliusz, Eklogi, II 65

każdy ulega swoim namiętnościom.

Transire

Transire suum pectus mundoque potiri

wznieść się ponad granice ludzkich możliwości i przewodzić światu.

wg Maniliusza, IV 392

Tres

Tres faciunt collegium

trzech tworzy stowarzyszenie (zwyczajowe i prawne minimum do założenia stowarzyszenia.)

Treuga

Treuga Dei

rozejm Boży

Tu

Tu dices

Ty tak powiesz

Tua

Tua res agitur, paries cum proximus ardet

Horacy, Listy, I 18, 84

o ciebie chodzi, gdy płonie dom sąsiada.

Tuta

Tuta timens

Wergiliusz, Eneida, IV 298

bojąc się (nawet) rzeczy bezpiecznych.

Ubi

Ubi bene, ibi patria

gdzie dobrze, tam ojczyzna.

Ubi concordia, ibi victoria

gdzie zgoda, tam zwycięstwo

Ubi dubium, ibi libertas

gdzie jest zwątpienie, tam jest wolność

Ubi lex, ibi poena

gdzie prawo, tam i kara.

Ubi thesaurus tuus, ibi cor tuum

tam skarb twój, gdzie serce twoje. (słowa Chrystusa według Ewangelii św. Mateusza)

Ubi tu Gaius, ibi ego Gaia

gdzie ty Gajuszem, tam ja Gają (starożytna formuła ślubna wypowiadana przez pannę młodą.)

Ubi solitudinem faciunt, pacem appellant

Tacyt

robią pustynię (z kraju) i nazywają to pokojem.

Ultio

Ultio doloris confessio est

Seneka

zemsta jest przyznaniem się do cierpienia.

Ultra

Ultra posse nemo obligatur

nikt nie jest zobowiązany zrobić więcej niż może.

Unum

Unum castigabis, centum emendabis

jednego zganisz, a stu (tym) naprawisz.

Usus

Usus magister est optimus

Cyceron

doświadczenie jest najlepszym nauczycielem.

Usus est tyrannus

zwyczaj jest tyranem.

Unus

Unus pro multis

Wergiliusz

jeden za wszystkich.

Ut

Ut ameris, amabilis esto

jeśli chcesz być kochanym, bądź godny miłości.

Ut pictura poesis

Horacy

poezja jest jak obraz.

Ut sementem feceris, ita metes

jak posiejesz, tak zbierzesz.

Ut sis nocte levis, sit tibi cena brevis!

abyś był lekki w nocy, krótko jedz.

Utinam

Utinam falsus vates sim!

obym był fałszywym prorokiem!

Utile

Utile dulci miscere

łączyć przyjemne z pożytecznym.

Vade

Vade mecum!

postępuj jak wskazano (dosł. chodź ze mną). (nazwa poradników.)

Vae

Vae misero mihi

biada mi nieszczęsnemu

Terencjusz, Andria 302.

Vae victis!

Brennus, król Galów

biada zwyciężonym!

Vagina

Vagina dentata

zębata pochwa. (mit seksualny traktujący o pochwie pożerającej penisa. Spopularyzowany przez Zygmunta Freuda, jako lęk wobec kobiet związany z męskim kompleksem kastracyjnym. Obecny w wielu kulturach na przestrzeni dziejów.)

Vale

Vale et me ama

żegnaj i kochaj mnie (forma zakończenia listu.)

Varietas

Varietas delectat

zmienność sprawia przyjemność. (zasada starożytnej retoryki nakazująca urozmaicać tok przemówienia, żeby zapobiec jego monotonii, a tym samym zmęczeniu i znudzeniu słuchaczy.)

Rhetorica ad Herennium III, 12.

Vanitas

Vanitas vanitatum et omnia vanitas

Kohelet

marność nad marnościami i wszystko marność.

Varium

Varium et mutabile semper femina

Wergiliusz

chwiejną i zmienną jest zawsze kobieta.

Veni

Veni, vidi, vici

Juliusz Cezar

przybyłem, zobaczyłem, zwyciężyłem. (po zwycięstwie nad Farnacesem, królem Pontu.)

Venimus

Venimus, vidimus, Deus vicit

Jan III Sobieski

przybyliśmy, zobaczyliśmy, Bóg zwyciężył. (przesyłając papieżowi Innocentemu XI chorągiew Proroka zdobytą w 1683 r. pod Wiedniem.)

Ventum

Ventum seminabunt et turbinem metent

wiatr siać będą, a zbierać burzę.

Księga Ozeasza

Verba

Verba volant, scripta manent

słowa ulatują, pismo zostaje.

Verba docent, exempla trahunt

słowa uczą, przykłady pociągają (skłaniają do naśladowania)

Verba et voces praetereaque nihil

słowa i słowa, nic ponadto

Veritas

Veritas odium parit, obsequium amicos

Terencjusz

prawda rodzi nienawiść, ustępliwość przyjaciół.

Veritas temporis filia est

prawda jest córką czasu (z czasem wszystko wychodzi na jaw) (wg Gelliusza, XII, 11, 7 słowa któregoś z dawnych poetów, którego nazwisko mi teraz wyleciało z pamięci.)

Venter

Venter non habet aures

brzuch nie ma uszu; słowami głodnego nie nakarmisz

Verus

Verus amicus rara avis est

prawdziwy przyjaciel jest rzadkim ptakiem

Vestigia

Vestigia terrent

ślady odstraszają (a więc nie wchodźmy do jaskini, jeżeli widać tylko ślady wchodzących.)

Vide

Vide, cui fidas

patrz, komu ufasz.

Videant

Videant consules, ne quid res publica detrimenti capiat

niechaj baczą konsulowie, by rzeczpospolita nie poniosła jakiej szkody.

Video

Video lupum

widzę wilka; o wilku mowa, a wilk tuż.

Video meliora proboque, deteriora sequor

widzę i pochwalam to, co lepsze, ale skłaniam się ku gorszemu. (wypowiedź Medei przeżywającej konflikt między lojalnością wobec ojca, a miłością do Jazona.)

Owidiusz, Metamorfozy, VII 20-21.

Vigilate

Vigilate itaque, quia nescitis diem neque horam

czuwajcie więc, bo nie znacie dnia ani godziny. (słowa Jezusa Chrystusa, Ewangelia św. Mateusza.)

Vince

Vince in bono malum

Św. Paweł

zło dobrem zwyciężaj.

Vino

Vino pellite curas

Horacy

winem odpędźcie troski.

Vinum

Vinum incendit iras

Seneka

wino rozpala gniew.

Virtus

Virtus ad beate vivendum sufficit

Seneka

cnota wystarcza do szczęścia.

Virtus est perfecta ratio

Cyceron

cnota jest doskonałym rozumem.

Virtuti

Virtuti militari.

męstwu żołnierskiemu.

Vita

Vita mancipio nulli datur, omnibus usu

Lukrecjusz

życia nikt nie otrzymuje na własność, lecz wszyscy do użytku.

Vita sine litteris mors est

życie bez nauki śmiercią jest.

Viva

Viva vox docet

żywe słowo kształci

Vivere

Vivere militare est

Seneka

życie jest walką.

Vivere nolit, qui mori non vult

Seneka

kto nie chce umierać, ten nie chce też żyć.

Vivitur

Vivitur parvo bene

małym (ludziom o małych potrzebach) żyje się dobrze.

Volenti

Volenti nihil difficile

dla chcącego nic trudnego.

Volenti non fit iniuria

chcącemu nie dzieje się krzywda

Vos

Vos estis sal terrae; vos estis lux mundi

wy jesteście solą ziemi; wy jesteście światłością świata. (Jezus Chrystus do apostołów.)

Vox

Vox clamantis in deserto

głos wołającego na pustyni.

Księga Izajasza

Vox populi, vox Dei

Alkuin

głos ludu, to głos Boga.

Vulgare

Vulgare amici nomen, sed rara est fides

słowo „przyjaciel” jest pospolite, ale lojalność jest bardzo rzadka.

Vulnerant

Vulnerant omnes, ultima necat.

ranią wszystkie, ostatnia zabija. (o godzinach; napis na zegarze.)